Kazı Çeşitleri Nelerdir?

Kazı çalışmaları zeminin yapısına, projenin amacına, uygulama derinliğine ve saha koşullarına göre farklı yöntemlerle gerçekleştirilir. Uygun kazı yönteminin belirlenmesi iş güvenliği, maliyet kontrolü ve proje süresinin doğru yönetilmesi açısından önem taşır. İnşaat, altyapı, madencilik ve ulaşım projelerinde kullanılan kazı türleri, teknik analizler sonucunda seçilir. Ayrıca kazı çalışmalarının planlanması ve uygulanması sırasında Yapı İşlerinde İş Sağlığı ve Güvenliği Yönetmeliği kapsamında belirlenen güvenlik tedbirlerinin dikkate alınması, çalışanların korunması ve güvenli çalışma ortamının sağlanması açısından büyük önem taşır.

1. Temel Kazısı

Temel kazısı, bir yapının yükünü zemine aktaracak temel sisteminin yerleştirilmesi için yapılan kazı çalışmasıdır. Kazının genişliği ve derinliği yapı projesine, temel tipine ve zemin etüdü (zeminin mühendislik özelliklerini belirleyen inceleme) sonuçlarına göre belirlenir. Konut, fabrika, köprü ve ticari yapı projelerinde uygulanan temel kazısı, inşaatın en önemli başlangıç aşamalarından biridir. Çalışma sırasında proje kotunun (yapı için belirlenen yükseklik seviyesi) korunması ve kazı tabanının bozulmaması gerekir. Fazla kazı yapılması zeminin taşıma kapasitesini olumsuz etkileyebilir ve ilave dolgu işlemlerine ihtiyaç doğurabilir. Bu nedenle kazı derinliği ölçüm cihazlarıyla düzenli olarak kontrol edilmeli ve temel zemini dış etkenlerden korunmalıdır.

2. Hendek (Kanal) Kazısı

Hendek kazısı, çoğunlukla altyapı hatlarının döşenmesi amacıyla dar ve uzun alanlarda gerçekleştirilen kazı türüdür. İçme suyu, kanalizasyon, doğal gaz, elektrik ve iletişim hatları bu yöntemle açılan kanalların içerisine yerleştirilir. Kazının genişliği kullanılacak boru veya kablonun ölçülerine, derinliği ise proje gerekliliklerine göre planlanır. Hendek derinliği arttıkça kazı duvarlarının göçme riski de yükseldiği için gerekli güvenlik önlemleri alınmalıdır. Şev açısı (kazı yüzeyine verilen güvenli eğim) ve iksa sistemi (kazı duvarlarını destekleyen koruyucu yapı) zemin özelliklerine göre belirlenir. Çalışma alanına yağmur suyu veya yer altı suyu girmesi durumunda drenaj uygulamalarıyla suyun uzaklaştırılması gerekir.

3. Yüzey (Sıyırma) Kazısı

Yüzey kazısı, proje sahasının üst bölümünde bulunan bitkisel toprak, gevşek dolgu ve kullanıma uygun olmayan zemin tabakasının kaldırılması işlemidir. Yol, bina, fabrika, otopark ve geniş saha düzenleme projelerinde ana kazı çalışmalarından önce uygulanır. Bu işlem sayesinde taşıma kapasitesi düşük olan üst tabaka kaldırılarak daha sağlam zemine ulaşılır. Sıyırma sırasında çıkarılan bitkisel toprak, peyzaj çalışmalarında yeniden kullanılmak üzere ayrı bir alanda depolanabilir. Kazı kalınlığının doğru belirlenmesi hem gereksiz malzeme kaybını önler hem de proje maliyetini kontrol altında tutar. Uygulama sonrasında yüzey tesviyesi (zeminin belirlenen eğim ve seviyeye getirilmesi) yapılarak saha sonraki işlemlere hazırlanır.

4. Derin Kazı

Derin kazı, bodrum katları, yer altı otoparkları, metro istasyonları, su depoları ve yüksek yapı temelleri için gerçekleştirilen kapsamlı kazı çalışmasıdır. Kazı derinliği arttıkça zeminde oluşabilecek hareketlerin çevredeki yapılara, yollara ve altyapı hatlarına etkisi daha dikkatli değerlendirilmelidir. Bu nedenle uygulama öncesinde ayrıntılı geoteknik analizler yapılır. Derin kazılarda ankraj sistemi (destek elemanlarını zemine sabitleyen uygulama), diyafram duvar (zemin içinde oluşturulan betonarme destek duvarı) veya kazıklı iksa gibi çözümler kullanılabilir. Kazı ilerledikçe destek sistemleri belirli aşamalarda devreye alınır ve zemin hareketleri ölçüm cihazlarıyla takip edilir. Kontrollü ilerleme, göçük ve oturma risklerinin azaltılmasına yardımcı olur.

5. Kaya Kazısı

Kaya kazısı, sert ve bütünlüklü kaya tabakalarının bulunduğu alanlarda gerçekleştirilen özel bir kazı uygulamasıdır. Normal kazı kovalarının yetersiz kaldığı bu çalışmalarda hidrolik kırıcı, riper (sert zemini parçalamaya yarayan dişli ekipman), kaya kovası veya kontrollü patlatma yöntemleri kullanılabilir. Seçilecek yöntem kayanın sertliğine, çatlak yapısına ve çalışma alanının konumuna göre belirlenir. Yerleşim bölgelerine yakın sahalarda titreşim, gürültü ve taş sıçraması gibi çevresel etkiler özellikle dikkate alınmalıdır. Kontrollü patlatma uygulanacaksa delik düzeni, patlayıcı miktarı ve güvenlik mesafesi uzman ekipler tarafından hesaplanır. Hidrolik kırıcı kullanılan çalışmalarda ise makinenin kapasitesiyle ataşmanın ağırlığı ve yağ debisi uyumlu olmalıdır.

6. Dolgu Kazısı

Dolgu kazısı, geçmişte toprak, moloz, kırmataş veya farklı malzemelerle doldurulmuş alanların kaldırılması ve yeniden düzenlenmesi amacıyla yapılır. Eski yapı sahalarında, yol güzergahlarında ve zemin iyileştirme projelerinde bu kazı türüne sıkça ihtiyaç duyulur. Dolgu tabakasının kalınlığı ve içeriği çalışma başlamadan önce yapılan sondaj ve saha incelemeleriyle belirlenir. Kontrolsüz dolgular farklı türde malzemeler içerebildiği için kazı sırasında beklenmeyen zemin koşullarıyla karşılaşılabilir. Çıkarılan malzemenin yeniden kullanılıp kullanılamayacağı laboratuvar testleri ve teknik değerlendirmeler sonucunda belirlenir. Uygun olmayan dolgular sahadan uzaklaştırılırken taşıma kapasitesi yeterli malzemeler kontrollü biçimde yeniden değerlendirilebilir.

7. Hafriyat Kazısı

Hafriyat kazısı, inşaat veya altyapı çalışmaları kapsamında zeminden çıkarılan toprak, kaya ve benzeri malzemelerin kazılması, yüklenmesi ve taşınmasını kapsar. Büyük konut projeleri, yol yapımları ve sanayi tesislerinde yüksek miktarda hafriyat ortaya çıkabilir. Bu nedenle kazı işlemi kadar malzemenin taşınması ve depolanması da planlama sürecinin önemli bir parçasıdır. Çıkarılan malzemenin miktarı kübaj hesabı (kazı hacminin metreküp üzerinden hesaplanması) ile belirlenir ve uygun araç kapasitesine göre taşıma programı hazırlanır. Tekrar kullanılabilecek toprak ve dolgu malzemeleri ayrı alanlarda depolanırken atık niteliğindeki malzemeler izin verilen döküm sahalarına gönderilir. Etkili lojistik planlama, araç bekleme sürelerini ve yakıt tüketimini azaltır.

8. Tünel Kazısı

Tünel kazısı, kara yolu, demir yolu, metro, su iletim hattı ve enerji projelerinde yer altından güvenli geçiş oluşturmak amacıyla gerçekleştirilir. Uygulanacak yöntem kaya ve zemin yapısına, tünel çapına, güzergah uzunluğuna ve çevresel koşullara göre seçilir. Jeolojik belirsizliklerin fazla olduğu projelerde kazı ilerledikçe yeni ölçümler ve zemin değerlendirmeleri yapılır. Uzun ve uygun jeolojik yapıya sahip güzergahlarda tünel açma makinesi (kazı ve destek işlemlerini sürekli gerçekleştiren özel makine) kullanılabilir. Daha değişken zeminlerde delme ve patlatma veya kademeli mekanik kazı yöntemleri tercih edilebilir. Kazı yüzeyinin desteklenmesi, havalandırma sisteminin kurulması ve yer altı suyu kontrolü güvenli ilerleme için zorunludur.

9. Şevli Kazı

Şevli kazı, kazı kenarlarının dik bırakılmak yerine belirli bir eğimle açıldığı uygulama yöntemidir. Amaç, zemin kütlesinin kaymasını ve kazı duvarlarının göçmesini önleyerek daha güvenli bir çalışma alanı oluşturmaktır. Geniş çalışma sahalarında ve yeterli alanın bulunduğu projelerde destek sistemlerine alternatif olarak uygulanabilir. Şev eğimi zeminin cinsine, nem durumuna, kazı derinliğine ve çevredeki yüklerin konumuna göre hesaplanır. Yağış, titreşim ve ağır iş makinelerinin kazı kenarına yaklaşması şev stabilitesini (eğimli zemin yüzeyinin dengesini koruma durumu) olumsuz etkileyebilir. Bu nedenle şev yüzeyi düzenli olarak kontrol edilmeli ve gerekli durumlarda yüzey koruma önlemleri alınmalıdır.

Kazı Türlerine Göre Kullanılan İş Makineleri

Kazı çalışmalarında kullanılacak iş makineleri zemin türüne, kazı derinliğine, çalışma alanının büyüklüğüne ve taşınacak malzeme miktarına göre seçilir. Makinenin erişim mesafesi, kova kapasitesi, motor gücü ve hidrolik sistem özellikleri yapılacak işle uyumlu olmalıdır. Doğru ekipman seçimi üretim hızını artırırken yakıt tüketimini ve gereksiz makine yıpranmasını azaltır. Temel, hendek ve derin kazılarda farklı tonajlara sahip ekskavatörler yaygın olarak kullanılır. Dar sokaklar, bahçeler ve sınırlı hareket alanına sahip şantiyelerde mini ekskavatör kompakt yapısı ve yüksek manevra kabiliyeti sayesinde avantaj sağlar. Kaya kazılarında hidrolik kırıcı takılan ekskavatörler tercih edilirken geniş yüzeylerin sıyrılmasında dozer ve greyderlerden yararlanılır. Hafriyat malzemesinin yüklenmesinde lastikli yükleyiciler, taşınmasında ise damperli kamyonlar kullanılır. Küçük ölçekli saha düzenleme, malzeme taşıma ve yüzey temizleme çalışmalarında mini yükleyici farklı ataşmanlarla birden fazla görevi yerine getirebilir. Tünel projelerinde özel tünel açma makineleri, delici ekipmanlar ve yer altı koşullarına uygun taşıma araçları görev alır.